Từ đường họ Nguyễn - xã Giao Thịnh
Từ đường họ Nguyễn nằm ở phía bắc thôn Tồn Thành, xã Giao Thịnh, huyện Giao Thuỷ. Thôn Tồn Thành nói riêng, xã Giao Thịnh nói chung là một vùng đất mới của huyện Giao Thuỷ. Đầu thế kỷ XIX, nơi đây vẫn là vùng đất hoang vu mới được bồi tụ và là một phần trong cả vùng đất sa bồi rộng lớn thuộc ven biển 2 huyện Giao Thuỷ và Hải Hậu. Ngày nay, khi đào sâu xuống lòng đất 0,5m vẫn còn dấu vết của cây cối hoang dại và vết tích của bãi biển.


Mặt đứng từ đường họ Nguyễn thôn Tồn Thành- Giao Thịnh
        Năm 1828, 1829, Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ tổ chức công cuộc khai hoang tại vùng ven biển các tỉnh: Thái Bình, Ninh Bình, Nam Định. Tại vùng ven biển Giao Thuỷ (Nam Định), ông đã lập tổng Hoành Thu, trong đó có ấp Tồn Thành (còn gọi là ấp Ba).

          Trước cách mạng tháng 8- 1945, từ đường họ Nguyễn thuộc ấp Tồn Thành, tổng Hoành Thu, huyện Giao Thuỷ, tỉnh Nam Định. Sau cách mạng tháng 8- 1945, có sự điều chỉnh địa giới đồng loạt với việc bỏ cấp tổng, lập cấp xã trên cơ sở một hoặc nhiều làng, xã cũ. Tồn Thành trở thành một thôn của xã Giao Hoan.

          Ngày 28-3-1969, 2 xã Giao Hoan và Giao Hiếu hợp nhất thành xã Giao Thịnh (Theo Quyết định số 164-NV của Bộ trưởng Bộ Nội vụ).

          Hiện nay, Giao Thịnh là một trong 22 đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn của huyện Giao Thuỷ; có diện tích tự nhiên 981,47ha, số dân trên 13000 người, phân bổ thành 6 thôn: Tồn Thành, Bỉnh Di, Thức Hoá, Mộc Đức, Du Hiếu, Thanh Trì với 16 xóm, từ xóm 1 đến xóm 16; ở vị trí địa lý, phía bắc giáp xã Giao Tân, phía nam giáp xã Giao Lâm, phía tây giáp huyện Hải Hậu, phía đông giáp xã Giao Yến và Giao Phong. Từ đường họ Nguyễn được xây dựng tại xóm 2 của thôn Tồn Thành.

Mặt bên từ đường
        Căn cứ vào Gia phả họ Nguyễn soạn vào ngày 17 tháng 5 năm Giáp Tuất, niên hiệu Tự Đức thứ 27 (1875), hậu duệ dòng họ là Nguyễn Trung Hưng sao lại vào ngày 25 tháng 5 năm Kỷ Hợi, niên hiệu Thành Thái 11 (1899) thì Thuỷ tổ Nguyễn Phúc Đoan (Nguyễn Nhu) sinh năm 1797, mất ngày 12 tháng 2 năm 1873, quê ở xã Hạc Châu, phủ Xuân Trường, nay là thôn Hạc Châu, xã Xuân Châu, huyện Xuân Trường. Mới đầu Thuỷ tổ Nguyễn Phúc Đoan và gia đình theo ông nội là Nguyễn Phúc Môn di cư từ Hạc Châu xuống An Cư (Xuân Vinh, Xuân Trường) sinh sống và lập nghiệp vào năm 1827. Chỉ một năm sau đó (1828), hưởng ứng lời kêu gọi của Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ, ông đã cùng gia đình xuống khẩn hoang tại vùng ven biển huyện Giao Thuỷ và trở thành Nguyên mộ (người đứng đầu việc tổ chức công cuộc khai hoang) của ấp Tồn Thành (tục gọi là ấp Ba).

Bộ bát biểu mang phong cách thời Nguyễn
          Tại vùng sa bồi ven biển huyện Giao Thuỷ, dưới sự tổ chức của Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ, Nguyên mộ Nguyễn Phúc Đoan đã cùng các vị tổ: Vũ Văn Huân, Trần Tứ, Trần Văn Cẩm, Lưu Giang Lễ, Cao Danh Chính, Trần Phúc Thiệu, Đinh Viết Hưng, Lê Huy Nghị, Phan Văn Minh, Lâm Văn Nhị, Ngô Doãn Phú, Phùng Phúc Chuyên, Phạm Tuyên đã cùng nhau chiêu mộ nhân dân, huy động nhân tài và vật lực tiến hành quai đê lấn biển. Tại ấp Tồn Thành Nguyên mộ Nguyễn Phúc Đoan đã cùng 20 gia đình với 31 nhân đinh thuộc các dòng họ: Nguyễn, Trần, Phạm, Đỗ, Vũ, Lê, Mai, Cao, Đoàn… tiến hành khai hoang mở đất.
          Trải qua biết bao mồ hôi và công sức, các vị tổ và nhân dân trong vùng đã biến những bãi hoang đầy sú vẹt, lau lác um tùm thành những cánh đồng màu mỡ. Chỉ trong một thời gian ngắn, từ tháng 3 năm 1828 đến đầu năm 1829, dưới sự tổ chức của Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ, các vị tổ và người dân trong vùng đã khai phá được 385 mẫu ruộng đất. Trên cơ sở kết quả khai hoang đã thu được, Doanh điền sứ và các vị tổ đã cho lập tổng Hoành Thu gồm 14 ấp, trại, giáp: Tồn Thành, Bỉnh Di, Địch Giáo, Quân Lợi, Hiệt Cũ, Thuý Dĩnh, Ngưỡng Nhân, Thức Hoá, Duy Tắc, Duy Hiếu, Mộ Đức, Tự Lạc, Khắc Nhất, Đắc Sở.

 Ngai thờ mang phong cách thời Nguyễn
          Sau khi thành lập ấp Tồn Thành, Nguyên mộ- Thuỷ tổ Nguyễn Phúc Đoan đã cùng các vị tổ của 19 dòng họ khác cùng nhân dân trong ấp mở mang đường xá, phát triển sản xuất, ổn định đời sống. Các vị tổ còn cho xây dựng đình, đền, miếu… đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân. Quá trình khai hoang lấn biển ở Hoành Thu nói chung, ở Tồn Thành nói riêng gặp rất nhiều khó khăn, đặc biệt là công việc đắp đê ngăn mặn, khơi thông sông ngòi dẫn thuỷ nhập điền. Gia phả họ Nguyễn và truyền thuyết địa phương cho biết năm 1829 lập ấp Bỉnh Di thì chỉ 3 năm sau (1831), nước sông dâng lên, đê bị vỡ ngập cả ấp. Lúc này Nguyên mộ Nguyễn Phúc Đoan cùng các vị tổ đã huy động nhân dân chuyển một bộ phận đi nơi khác, một bộ phận ở lại bám trụ đắp đê phía nam sông Ngô Đồng, thau chua rửa mặn dựng nên làng xóm. Đến niên hiệu Thiệu Trị thứ 2 (1841) đê lại bị vỡ lần nữa. Dưới sự chỉ đạo của quan Tri phủ Nguyễn Đăng Sỹ, Nguyên mộ Nguyễn Phúc Đoan tiếp tục tổ chức dân binh đắp đê, khơi thông dòng chảy, tu sửa lại các công trình, đưa dân về ấp tiếp tục sinh sống và lập nghiệp. Do công lao và đức tài, ông được nhân dân trong ấp tôn làm Hương trưởng.

          Từ đường họ Nguyễn là nơi thờ tự và tri ân công đức của các thế hệ con cháu dòng họ và nhân dân đối với Thượng tổ- Thiếu Bảo, Bình Quận Công Nguyễn Văn Ích. Ông là một vị đại quan đã có nhiều công lao đóng góp trong việc xây dựng đất nước dưới hai triều vua: Lê Anh Tông (1567- 1573) và Lê Thế Tông (1573- 1600). Sau khi về quê trí sỹ, ông đã tổ chức nhân dân khẩn hoang mở rộng vùng đất Hạc Châu xưa, Xuân Châu ngày nay. Thượng tổ Nguyễn Văn Ích đã được nhân dân suy tôn, các triều đại phong kiến sắc phong là Thành hoàng làng. Bên cạnh việc thờ tự ông tại đền làng, con cháu dòng họ còn lập từ đường để thờ tự (trong đó có từ đường họ Nguyễn ở Tồn Thành, Giao Thịnh), thể hiện truyền thống trong đạo hiếu của dân tộc.

        Từ đường họ Nguyễn còn là nơi thờ tự các vị tổ của dòng họ, những người đã đóng góp nhiều công lao trong công cuộc khai hoang, lấn biển mở đất, dựng xây  đất Tồn Thành, Giao Thịnh, Giao Thuỷ, tiêu biểu là Thuỷ tổ Nguyễn Phúc Đoan. Việc thờ tự tại ngôi từ đường đã nói lên tấm lòng thành kính và sự biết ơn sâu sắc của con cháu họ Nguyễn đối với người có công dựng làng, giữ nước, đồng thời có tác dụng giáo dục truyền thống lịch sử, văn hoá cho các thế hệ mai sau.

         Từ đường họ Nguyễn toạ lạc trên một khu đất cao ráo, thoáng đãng, rộng 406m2, mặt quay về hướng tây nam; phía trước từ đường là cánh đồng làng, phía sau và hai bên tiếp giáp khu dân cư của xóm 2 thôn Tồn Thành, xã Giao Thịnh, huyện Giao Thuỷ. Nhìn từ ngoài vào trong, từ đường gồm các thành phần kiến trúc: sân, nhà khách và công trình chính.

          Sân từ đường rộng 121,98m2 (11,40m x 10,70m), lát gạch đỏ thuận lợi cho việc tế lễ. Xung quanh sân có xây tường hoa cao 1,30m tạo quy mô khép kín.

          Nhà khách ở vị trí bên phải từ đường gồm 3 gian, dài 7,40m, rộng 4,53m, xây gạch vữa trát vữa, đổ mái bê tông dùng làm nơi hội họp của con cháu dòng họ trong những kỳ lễ.

          Công trình từ đường kiến trúc theo kiểu chữ “công” gồm 3 toà: tiền đường, trung đường và hậu cung.

          Toà tiền đường 3 gian, dài 9,10m, rộng 5,60m xây theo kiểu cuốn vòm, cột gạch. Hai bên hồi tiền đường có xây 2 cột đồng trụ cao 5m, cạnh vuông 0,48m. Cột trụ cấu tạo thành ba phần: đỉnh trụ đắp hoạ tiết nghê chầu, thân trụ là một khối vuông tạo gờ chỉ nhấn nổi câu đối chữ Hán, chân đế đắp hình cổ bồng.

          Phần nội tâm của toà tiền đường bố trí thành 3 gian: gian giữa rộng 2,95m, hai gian bên rộng 2,90m. Để tạo nên bộ khung chịu lực, ngoài việc sử dụng 3 lớp vòm cuốn chạy suốt chiều dài của công trình, bên trong còn bố trí 4 cây cột gạch cạnh 0,40m tạo thành  2 bộ vì theo kiểu giá chiêng ở gian giữa. Hai gian bên có các cây cột gạch xây bám tường.

          Để giảm bớt sự nặng nền cho công trình kiến trúc, tại toà tiền đường, con cháu dòng họ đã tạo hệ thống cửa võng ở cả 3gian với hoạ tiết triện tàu, tứ linh và bài trí nhiều đồ thờ tự có giá trị như bát bửu, nhang án, câu đối, đại tự…

          Nền tiền đường tồn cao hơn mặt sân 0,53m, lát gạch đỏ, phía trước tạo bậc lên xuống.

          Cửa tiền đường: cửa gian giữa rộng 0,82m, lắp hệ thống cánh cửa bằng gỗ lim kiểu bức bàn, sơn màu đỏ.

          Mái toà tiền đường gắn ngói nam. Bờ nóc đắp hoạ tiết đường triện tàu, lưỡng long chầu nguyệt.

Bài trí thờ tự tại tiền đường như sau: gian giữa đặt ban thờ công đồng, hai gian bên đặt hệ thống thần chủ thờ các vị tổ kế thành của dòng họ Nguyễn.

          Trung đường 1 gian xây quay dọc nối mái với tiền đường, dài 3,10m, rộng 2,95m, xây cuốn vòm, mái gắn ngói nam, nền lát gạch đỏ.

          Từ trung đường thông sang hậu cung có 3 ô cửa (cửa giữa cao 1,92m, rộng 1,05m; hai cửa bên cao 1,92m, rộng 0,57m) phía trên cửa tạo hệ thống bức thuận (bằng bê tông) trang trí đề tài: long vân, phượng vũ.

          Toà hậu cung 3 gian, dài 5,09m, rộng 3,30m, xây cuốn vòm, mái gắn ngói nam, nền lát gạch đỏ. Phía hai bên có trổ cửa thông gió tạo sự thông thoáng. Hậu cung là không gian thờ tự quan trọng nhất của từ đường. Gian giữa cung cấm đặt ngai và bài vị thờ Thượng tổ, Thiếu Bảo Bình Quận Công Nguyễn Văn Ích ở vị trí chính giữa, hai bên là ngai bài vị thờ Thừa quận công Nguyễn Văn Tinh (đời thứ 2), Hoành quận công Nguyễn Văn Huyên (đời thứ 3). Hai gian bên đặt ngai và bài vị thờ các vị tổ kế thành, trong đó đáng chú ý là tổ Nguyễn Phúc Đoan, ông chính là Thuỷ tổ dòng họ Nguyễn tại đất Tồn Thành, Giao Thịnh. Hầu hết, các hạng mục kiến trúc của công trình từ  đường họ Nguyễn đều mới được xây dựng và tôn tạo nhưng vẫn bảo lưu được đường nét kiến trúc truyền thống của dân tộc.


Sắc phong Lê triều công thần (phục chế)

        Bên cạnh giá trị về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, hàng năm tại ngôi từ đường còn diễn ra nhiều ngày lễ, sinh hoạt văn hoá góp phần đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của con cháu dòng họ và nhân dân địa phương, đồng thời thể hiện truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, của dân tộc. Tiêu biểu nhất là ngày Lễ Kỵ tổ:  Là ngày đại lễ của dòng họ. Trước năm 1954, dòng họ lấy ngày kỵ giỗ Thuỷ tổ Nguyễn Phúc Đoan, người có công theo Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ cùng 19 vị tổ của các dòng họ khác về đất Tồn Thành khai hoang lập ấp, tức ngày 12 tháng 2 âm lịch. Thời gian này, ngoài phần ruộng kỵ giỗ do con cháu dòng họ tiến cúng, họ còn có lệ người  trong họ sinh con trai, con gái hay có con dựng vợ, gả chồng thì đóng cho quỹ họ một thùng thóc (khoảng 20kg) để họ dùng vào ngày kỵ giỗ và các dịp lễ tiết.

          Sau ngày hoà bình lập lại (năm 1954), dòng họ lấy ngày 7 tháng giêng là ngày kỵ giỗ, tức ngày kỵ tổ Nguyễn Phúc Đoan (hậu duệ đời thứ 6 của Thượng tổ Nguyễn Văn Ích). Ông đã chuyển gia đình từ Hạc Châu (Xuân Châu) xuống An Cư (Xuân Vinh) sinh sống và lập nghiệp sau đó mới dời xuống Tồn Thành. Vào ngày này, con cháu trong họ ở tất cả các chi bất kể gần xa đều về từ đường dự ngày đại lễ của dòng họ. Sau khi tổ chức lễ dâng hương cầu phúc, cầu lộc, cầu tài cho con cháu, họ tổ chức đọc bản tóm tắt ôn lại công lao của tiên tổ, quá trình xây dựng và tôn tạo ngôi từ đường. Tiếp theo, họ tổ chức họp họ và cùng nhau thụ lộc tổ.


Đôi câu đối tại từ đường họ Nguyễn thôn Tồn Thành
         Dòng họ Nguyễn thôn Tồn Thành- Giao Thịnh có nhiều đóng góp trong các phong trào cách mạng và kháng chiến ở địa phương: Sau khi cách mạng tháng 8-1945 thành công, hoà chung khí thế của dân tộc, con cháu họ Nguyễn ở Tồn Thành đã tích cực tham gia xây dựng chính quyền và các đoàn thể quần chúng cách mạng như thanh niên, phụ nữ, mặt trận… Nhiều con em của dòng họ đã tham gia hoạt động cách mạng từ sớm, giữ vị trí chủ chốt trong chính quyền thôn, xã. Tiêu biểu là ông Nguyễn Ngọc Nhưng là Chủ tịch uỷ ban kháng chiến hành chính xã Giao Hoan bị giặc Pháp giết hại vào năm 1947.

          Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ xâm lược, con cháu họ Nguyễn có hơn 80 con em lên đường nhập ngũ bảo vệ tổ quốc, trong đó có 10 người đã anh dũng hy sinh tại các chiến trường, 12 người là thương bệnh binh, 11 người là sỹ quan quân đội. Số lượng huân, huy chương, bằng khen của các cá nhân, gia đình trong dòng họ được Đảng và Nhà nước trao tặng là 48. Theo thống kê của Ban trị sự dòng họ, hiện nay họ Nguyễn có 5 chi (gồm: 4 chi ở Tồn Thành, Giao Thịnh, Giao Thuỷ và 1 chi ở Hạc Châu, Xuân Châu, Xuân Trường) với trên 400 nhân khẩu (150 đinh). Trong số con em của dòng họ, 26 người có trình độ Đại học và trên đại học, 21 người có trình độ Cao đẳng và Trung cấp, nhiều người đã trưởng thành. Con cháu dòng họ Nguyễn đang ngày đêm đóng góp sức mình trên mọi lĩnh vực công tác, góp phần xây dựng quê hương, đất nước.         

        Với những giá trị lịch sử văn hóa tiêu biểu trên đây, năm 2010 từ đường Họ Nguyễn thôn Tồn Thành- Giao Thịnh đã được UBND tỉnh Nam Định công nhận là di tích lịch sử văn hóa để bảo tồn, tôn tạo và phát huy các giá trị của di tích ngày càng tốt hơn./.
                                                                                                       Như Quỳnh

 


image advertisement
image advertisement
image advertisement
image advertisement
image advertisement

 

Thống kê truy cập
  • Đang online: 4
  • Hôm nay: 108
  • Trong tuần: 1 147
  • Tất cả: 132871